”Den sterkeste mann i verden, det er han som står mest alene”. Hva? Er dette sant? Det mente i alle fall Henrik Ibsen for over 100 år siden. Hvor ensomt må ikke det mennesket som står helt alene i verden føle seg? Det har ikke Ibsen tenkt på! Eller var ikke dette noe problem på denne tiden? Kanskje ikke Ibsen hadde det problemet, men jeg vet at ensomhet er en snikende følelse som alle har kjent på. Og det er ikke akkurat de gangene jeg føler meg mest ensom at jeg føler meg sterkest – tvert i mot.

En av de gangene jeg virkelig har kjent på ensomheten var på en innendørs fest med åtti stykker, og jeg kun kjente et fåtall. Det er ikke lett å være sosial når folk deler seg opp i saueflokker, kun opptatt av hverandre, og  jøss, der var det noen som faktisk viste deg litt oppmerksomhet! Men hva skal du snakke om da? Været? Det var mange folk der, og jeg, jeg følte meg ensom og alene. Der virket det utrolig fjernt at den sterkeste mann i verden skal være han som står mest alene. I slike situasjoner er det godt å vite at du ikke er den eneste som har det sånn. ”Suksess fører definitivt med seg ensomhet. Folk tror du er lykkelig, at du har alt. De tror du kan dra hvor som helst og gjøre hva som helst, men det er ikke poenget. Man lengter etter de grunnleggende tingene”. Dette er det popkongen Michael Jackson som uttaler. Med andre ord kan ensomheten ramme både mannen på gata og den mest berømte stjerne, slik at vi alle slutter å skinne for en liten stund. Men er det bare de siste årene det har vært sånn?

Mennesker har til alle tider hatt et behov for å få ut følelser. Vi er ikke dyr, vi er faktisk tenkende og individuelle vesener. Samtidig vil mange kanskje tvile litt på dette utsagnet. Det er ikke rart at Darwins evolusjonsteori har slått så godt an, spesielt ikke i den senere tid, når vi begynner å studere oppførselen til oss mennesker litt nærmere. Har du for eksempel vært innom en klesbutikk når det er ”alt-skal-ut” salg? Hvis ei dame har funnet ut at den blusen den skal  hun ha, er det ikke mye som stopper henne. Øynene lyser, hendene blir til klør, og hun klorer seg fast i plagget. Men det som virkelig sperret opp øynene våres var de to verdenskrigene som begge skjedde i samme århundret. Folk gravde seg ned som muldyr, kastet seg over maten som sultne ulver, de sloss som villkatter, og alt toppet seg i det vi mennesker gikk hakket videre og utslettet to byer. Hva var dette for noe? Opplysningstiden på 1700-tallet messet oss ned med tanker om at vi kunne skape oss frihet og framgang gjennom fornuft og vitenskap, men hva førte det til?

Plutselig ble alt så meningsløst. Hvor er Gud – eller finnes Gud? Nå ble folk virkelig opptatt av det ekstensielle. Har vi virkelig fri vilje, og hvorfor virker alt så tomt og absurd? Som vi har sett før, og som filosofen Satre utrykker – mennesket må møte opplevelsen av tomhet og meningsløshet med egne valg og selv ta ansvar for sine handlinger. Dette minner meg om da jeg måtte ta valget for hva jeg skulle gjøre etter videregående. I bunn og grunn er det mitt valg, og jeg må selv ta konsekvensene av det. Det hjelper ikke å skylde på noen andre hvis jeg angrer.

Litteraturen ble sterkt preget av den dyriske oppførselen våres. Lyrikken fikk blant annet en ny retning. Den ble modernistisk. Det vil si uten fast rim og rytme. Hvordan kunne man skrive om en så kaotisk verden på rim? Igjen er det ensomheten i oss som det blir satt ord på. I diktet ”Fra en annen virkelighet..” setter Gunvor Hofmo ord på tomheten og ensomheten som alle kjente på. ”Der ingen grenser er satt/bare en stillhet som kaster meg ut i universet av ensomhet/ å av uhelbredelig ensomhet.” Vi mennesker, vi er i bunn og grunn ensomme. Helt innerst står vi alene med vårt ansvar og vår angst. I følge ekstensialismen er det ingen ting i oss som gjør valget for oss. Det gjør vi selv.

Da er det kanskje likeså greit at i den filmatiserte versjonen av ”En folkefiende” av Ibsen, hvor det første sitatet er hentet fra, at hovedpersonen finner ut at nei, han er ikke sterkest alene. Ensomheten gjør oss svak, og vi søker til et felleskap med trygge omgivelser. Men til syvende og sist er mennesket ensomt. Vi må alltid stå til ansvar for egne handlinger, og det er kun oss selv vi kan stole på. Slik har det alltid vært, og det vil det alltid være.

Nett no sit eg i stua og les avisa. Det er ikkje det mest spennande i verda -  korkje stua eller avisa. Stua kunne kanskje, med litt strev, blitt litt finare berre mannen i huset fekk lyst til å flytte litt på pondusen sin. Men det er vel like sannsynleg som at avisa skulle bli spennande. Til og med med mine mattekunnskapar klarer eg å rekne ut at den er tilnærma lik null . Så no sit eg her då, i ei kjedeleg stue med ei dårleg avis. Kjempemoro! Det er forresten ”Verdens Gang” eg sit her og les. Eg vil tore å påstå at det ikkje er av den beste nyheitsavisa med tanke på alt det sportslege tullet det blir skrivi om – og eg er ganske modig av meg! Det er ikkje alle som tør å reise på shopping når storsenteret har ”alt skal ut” sal. Men til og med ”Se og hør” har meir interessante nyheiter. Du må vel innrømme at det er litt meir spennande og sjå på dei fine kjolane politikarane går med på slottsmiddagen enn å lese om gårsdagens fotballkamp? Men det var ikkje akkurat dette som var poenget mitt i dag. Du skjønnar det at mens eg sit her og les ”Verdens Gang” (som har såpass gangsperre sia dei trur heile gangen i verda er fotball), sit mannen min og ser på NRK nyheitene. Rettare sagt – han ligg med munnen open og snorkar så alle tallerkar ristar mens dama på fjernsynet trur ho snakkar til ”den smarte lyttar”. Men om han pleiar å sovne framfor fjernsynet? ”Aldri!”. Typisk mannfolk.

Men det var korkje ”Verdens Gang”, NRK eller den ”smarte” personen framfor fjernsynet eg ville snakke om i dag. Likevel var det desse tinga som fekk meg på tanken. For mens eg les VG på bokmål prøvar NRK desperat å få minst tjuefem prosent nynorsk inn i sendinga – og helst i det dei trur er beste sendetid. Til dømes nyheitene og ikkje minst ”Aidensfield”. Grunnen til dette er så klart at vi har to målformer i Noreg, og då er det jo viktig at vi brukar begge. Kva skal vi elles med to? Men for å kome med ein litt filosofisk tanke, som vi kvinnfolk er kjent for, kvifor har vi eigentleg to målformer i Noreg? Eg undrast. Eg vel å tenkje tilbake på den gongen eg var ung og pen (no er eg berre pen) og dei dagane med ein litt for engasjert lærar og ein litt for ”spennande” språkhistorie – så spennande at klassen plutseleg fikk teke att venleikssøvnen.

På byrjinga av 1800 –talet voks det fram eit behov for det norske folk. Nei, eg tenkjar ikkje på venleiksprodukt damer, men på behovet for ein eigen identitet. I fleire hundre år hadde vi latt danskane få stappe oss full med raude pølser, men no var det nok. Vi ville ha ”Gilde”! I 1814  fekk vi vår eiga grunnlov, og med den var det heile i gong (viss ein ser borti frå at med gjekk frå å ete raude pølser til svenske ”kjötbullor”. Akkurat som om det var så mykje betre. Men som vi seier ”forandring frydar”.). Med grunnloven kom òg nasjonalromantikken med inspirasjon frå opplysningstida . Men med ein eigen identitet kjem også eit eiget skriftspråk. Spørsmålet var: korleis skulle vi skrive? Ein gong i tida hadde norrønt vori skriftspråket vårt, men no var det berre dansk som var på moten. Korleis skulle vi, bøndene i frå nord, klare å lage vårt eiget skriftspråk? Ingen panikk, for inn kjem supermann! Supermannen med superkreftar. Ivar Aasen blir den nye helten. Han vandra frå bygd til bygd i omtrent heile Noreg. Trossa vær og vind, gøymde seg under vindaugo og lytta til ”den kvardagslege samtalen” – alt dette utan den nye turjakka frå Bergans og Ullvang superundertøy!  Men han var ikkje aleine. For mens Ivar Aasen gjekk frå bygd til bygd, hadde vi ein annen kar som gjekk frå by til by. Hans namn var Knudsen – Knud Knudsen.  Desse to privatpersonane var spesielt viktige i kampen om det norske skriftspråk.

Aasen ville lage eit skriftspråk som nordmennene kunne kjenne seg heime i, og var derfor påverka av folkeopplysningsidealet. Skriftspråket skulle byggjast på dialektane slik at òg  bøndene og dei frå ”dalføra innanfor” skulle få betre sjølvrespekt. Ivar Aasen kalla det nye skriftspråket for landsmaal, og kom i 1850 med ei ordbok. Når Aasen skulle lage eit skriftspråk tok han utgangspunkt i to prinsipp. Dei blir kalla for noe så fint som det etymologiske- og ortofone prinsipp. Kven som fann på dei orda der er meg ein gåte, men det betyr så mykje som å byggje skriftspråket vårt på norrønsk, og korleis vi snakkar.

Men som elles i verda kunne ikkje dette skje utan visse interessekonfliktar. For vi hadde jo ikkje berre bygdedialektar i Noreg. Noen måtte jo ta seg av språket i byene òg. Og det er her Knudsen kjem inn. Knudsen arbeidde heile livet for at det danske språket skulle fornorskast. Han ville rett og slett ta inn norske ord og uttrykk inn i det danske språket og la orda få ein norsk skrivemåte. Også han la vekt på det ortofone prinsipp, og valde å bytte ut b,d,g med p,t,k. Og hva er det? Jo, det er bra!

Myndigheitene låg lenge lavt, men dei hang ikkje med hovudet, og rundt 1850 torde dei endeleg å vise seg fram. Då blei språk ein politisk sak. I byrjinga var det berre Aasens arbeidd som slo igjennom, men etter kvart slutta myndigheitene seg til eit av hovudpoenga til Knudsen, nemleg at det burde vere ein samanheng mellom daglegtalen og skriftspråket. Sjølv om dei kom med jamstillingsvedtaket i 1885, som likestilla dei to skriftspråka, var det ikkje før ”Rigsmaalsreformen” av 1907, etter Knudsens død, at prinsippet hans slo igjennom. Typisk det der. Det må vere litt kjedeleg å jobbe med ein sak heile livet, og først når ein er død finn dei ut at det var bra. Eg ser det for meg. ”Jøss, Knudsen har jo eit poeng jo! Kanskje vi bør gi han ein eller annen pris?! Å nei, sant det. Han er jo dø! Huff, så leit. Neste sak?”.

På 1900-talet kan du tru det blei satt i gong mange utruleg spennande reformer. Dette gjaldt både Landsmål, og Riksmål. No ville myndigheitene arbeide for å få to allvennelege skriftspråk. ”Det enklaste er ofte det beste”, og slik blei til dømes dei norrønske bøyingane til Aasen borte.

Frå 1917 byrja samnorsktanken. No ville vi prøve å smelte saman desse to skriftspråka, og i 1929 blei namna bytta til ”bokmål” og ”nynorsk”. Dette er noe eg aldri har skjønt. Kvifor bokmål og nynorsk. Høyr på orda! Bok – mål. Skulle det vere målforma dei brukte i bøkene? Eg synest det høyrest ut som om dei er heilt bak mål med desse ideane, om ikkje bak feil mål! Og så ny – norsk. Orsak, men har de gløymt det? Når blei nynorsken ny, det lurar eg på? Den er faktisk basert på den eigentlege norsken. Eg trur noen er blitt ein smule demente. Men jaja, det er det eg seier – mannfolk. Dei gløymer ting like fort som det er sagt. Det er berre å sjå på politikarane.

Men plutseleg – ”kaboom” – som Lyn frå klar himmel (eller FFK for den slags skuld) blir dialektane viktige.  I dei siste åra av 1900 –talet blir det ikkje lengjer så viktig å få eitt skriftspråk. No arbeider dei heller med å bevare dei to vi har. Ja, for alt vi veit kan det plutseleg bli eitt til med tanke på engelsken som heile tida kjem inn i det norske språk. ”Shit happens”.

Slik fekk vi altså to skriftspråk. For å sitere VG for i dag: ”Det blei ikkje berre eit mål – det blei to”. Takket vere ein friluftsmann og ein soss kan vi i dag, i tillegg til å lese og høyre bokmål heile tida på TV2, få den store æra av å høyre på nyheitsdamene i NRK tale nynorsk, og ikkje minst den store gleda av å lese nynorsk kvar laurdag når vi sit og ser på ”Hjartet på rette staden”. Dette er verkeleg ukas høgdepunkt!

Men no som nyheitene er ferdig, og mannen i huset har vakna er det på høg tid at eg byrjar med noe viktig – middagen.